Kayamanan Mula sa Nakaraan

Minsan, kinakailangan pang matagpuan sa ibang bayan ang ating kayamanan bago natin muling maalala na sa atin pala ito.

Sa bawat lumang pelikulang ibinaon ng pagkalimot ay may isang obra na naghihintay na muling makita at marinig. Kaakibat ng anumang kupas na rolyo ang kasaysayang nananabik na muling mabigyan ng liwanag.

At sa  tuwing matatagpuan ang piraso ng nakaraan, muling nabubuo ang pagkakakilanlan ng isang bayan.

Halos 90 taon na ang dumaan bago muling lumitaw ang isang hiyas na matagal nang inakalang nilamon ng panahon. Gaya ng isang nakakubling perlas sa kailaliman ng karagatan, muling natagpuan ang Diwata ng Karagatan—isang pelikulang Pilipino na minsang naging saksi sa ginintuang kabanata ng ating pelikulang industriya.

Ang matagal na pagkalubog nito sa limot ay nagmarka ng puwang sa talaan ng kasaysayan. Subalit ang muling pagkatuklas nito ay ang paalala na ang tunay na pamana ay laging nahahanap ang tamang landas pabalik sa pinagmulan nito.

Taong 1936, unang sumisid sa mga Pilipino ang Diwata ng Karagatan, mula sa direksiyon ni Carlos Vander Tolosa at pinagbidahan ng mga pre-war screen icon na sina Rogelio Dela Rosa at Mari Velez.

Isa itong akdang pampelikula mula sa panahon kung kailan ang Pilipinas ay kilala bilang isa sa mga pangunahing prodyuser ng kalidad na pelikula sa Asya. Subalit nang sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, tila isinara na rin ang kurtina ng maraming pelikulang Pilipino. Kasama sa mga inanod ang Diwata ng Karagatan, na sa loob ng maraming dekada ay itinuturing na lamang bilang isang alamat sa kasaysayan. 

Sa kabila ng lahat, may mga taong hindi tumigil sa pagsisid sa paghahanap ng katotohanan.

Sa pangunguna ng historyador at filmmaker na si Nick Deocampo, kaniyang sinundan ang bakas ng isang matagal na usap-usapang kopya ng pelikula sa Europa.

Sa matinding pananalig at sariling gastos, siya’y naglakbay patungong Belgium. Doon, sa pamamagitan ng Royal Belgian Film Archive o Cinematek, tuluyang naiahon ang natatanging umiiral na kopya ng pelikula— isang tagumpay na hindi lamang para sa kaniyang sarili kundi para din sa buong sambayanang Pilipino.

Ngunit kasabay ng ligaya ang paghagupit ng alon ng pait ng katotohanan.

Ang obrang minsang isinilang sa Pilipinas ay binago habang ito’y nasa Europa. Pinalitan ang pamagat, pinutol ang ilang bahagi, ipinaghalo ang mga eksena, at higit sa lahat, binura ang pangalan ng mga Pilipinong lumikha rito. 

Ang dating ipinagmamalaking pelikulang Pilipino ay ipinakilalang isang banyagang produksiyon, na tila walang naging ambag ang mga direktor, artista, at manggagawang Pilipino sa pagbuo nito.

Gayunpaman ay hindi nalunod ang diwa ng pelikula. Kahit na nabawasan ang mga eksena at naglaho ang mga kredito, nanatili ang pinakamahalagang piraso nito—ang istorya ng pagpapatotoo sa husay at pagkamalikhain ng mga unang Pilipino na alagad ng sining.

Ang Diwata ng Karagatan ay hindi lamang ganap na isang pelikula; isa itong buhay na dokumento ng ating kasaysayan at isang mahalagang paalala na minsang umalingawngaw ang pangalan ng Pilipinas sa larangan ng pelikula.

Kasabay ng muling pag-ahon ng Diwata ng Karagatan ay ang panawagang higit pang protektahan at pangalagaan ang ating mga likhang-kultura. Maaaring marami pang obra ang naghihintay lamang sa kailaliman ng dagat na muling matuklasan sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Kung ang isang pelikulang halos isang siglo nang inanod ay muling nasilayan, marahil ay marami pang pahina ng ating kasaysayan ang naghihintay na maisauli sa ating mga palad.

Hindi lahat ng hiyas ay kumikislap. Ang ilan sa mga ito ay lumalangoy sa mga kupas na larawan at mga kwentong halos mabura na ng ng panahon.

Ang Diwata ng Karagatan ay nagsisilbing paalala na ang kasaysayan ay marapat na hindi lamang alalahanin—ito ay marapat na mahalin, ingatan at ipaglaban. 

Bagkus ang isang nasyong marunong mag-ingat sa sariling nakaraan ay mas matibay na sandigan upang harapin ang kinabukasan.

Ang tunay na kayamanan ay ang hindi ang pelikulang natagpuan sa ibang bayan. Ang tunay na kayamanan ay ang pagkakataong makilala ng bawat mamamayang Pilipino ang kanilang sariling kasaysayan—isang pamanang minsang nawalay ngunit kailanman ay hindi inanod ng pagkalimot.